Andu a nyumba,

Kiuria giki ndikionire ngathiti-ini ya Nation guku Jamuhuri handu hetaguo "Cutting edge" na ndona kiri kiuria kiega tondu nii hakwa ndiri na anja. Tareke tuone nuu ungituhe anja (Source: Daily Nation, Thur, June 15, 2006)

"Where are the Kikuyu language gurus? Charles Kuria, who is writing a term paper says: "Is there anybody, probably an elderly Kikuyu, who knows whether we have a word in the language that ends with a consonant? And no genetically modified words, please..."

Hĩ! gĩkĩ kĩũria nĩ kĩa neneha.

Ndiũĩ kũria charũthi arakĩrutire. Oro naniĩ no njage macokio ma kĩũria kĩu. ndarora mũno, nguona ta gũtarĩ ciogo cia Gĩkũyũ mũthia wa mwenderethe wacio ũkoragwo na "consonant". No nĩ kũri andũ meendete gwĩkĩra njacĩ na ngotoko marĩtwa-inĩ marĩa metagwo "nouns". ũgakĩona makĩandĩka marĩtwa mao ta ũ ũ:

Njũgũnah
Nyagah

Ona ndigwĩciria thĩiniĩ wa Gĩkũyũ nĩ kũrĩ mwenderethere wa "ch". No ota ũguo gugĩte hau kambere, andũ nĩmekĩraga marĩtwa macio ma "nouns" ngũthi na ngotoko. ũgakĩona marĩtwa ta:

Wachira
Macharĩa,
Rũchũ

ũndũ ũria itamenyaga wega, na no nyende mũndũ ũkundeithĩrĩria, nĩ ũhoro wa kwandĩka ciugo cia Gĩkũyũ itarĩ na ndemwa ĩgiri (doũble) no igĩtamũkwo, itamũkagwo igucĩtio ta cirĩ na ndemwa igĩrĩ. Tageria gũtamũka marĩtwa maya:

Wanja - Waanja
wanjikũ- Waanjikũ
kĩambu-kĩĩambuu -kĩĩambu- kĩambuu

waaciira - waacia - wacira

Hari ona ciugo igi andu mekiraga "e" handu ha "ĩ". Na cio iria ingi magekira "o" handu ha U. Tarora ciugo ici.

Waithera - Waithĩra
Nyeri- Nyere - Nyĩrĩ
Kerugoya- Kĩrũgũya

ũndũ ũrĩa ĩtamenyaga nĩ ũhoro wa andũ arĩa matungire mwenderethe wa Gĩkũyũ, kana nĩ marĩkirie wĩra ũcio? Angĩkorwo matiarĩkirie-rĩ, nũũ twetereire akaũrĩkia?

Riara,
Ona nii ndona kiuria kiu kia muthuri ucio nindonire ta kiarituha tondu ndiri ndaigua ritwa rikurikia na ndemwa icio cia consonants. No reke tuigue kana nyumba-ini ino he mundu wi na anja ya kiuria giki. Nituguthomera ho ugi ndwanjagia.

Tungiuka uhoro-ini ucio wa guikira ndemwa igiri kana imwe ri, he hindi twauikariire thi tukiucira ndereti-ini ingi yarehetwo kahinda kari ho na gugituika ndemwa icio ciikiraguo iri igiri kuhotithia mitamukire ya maritwa macio niundu wa mundu ungikorwo akirura gikuyu, na gugituika gutiri rikoragwo riri na mahitia kana ri na ndemwa imwe kana igiri. No hau ha "ch" nguiciria ni kuongerera kingenu.

Rekei tugaikara thi ruciu tucokanie ndundu. Hatari itheru hari undu tukaamenya.

Sajini,
No nyende muno kumenya kana ni kuri maritwa ta macio uguo ndundu-ini iyo wetana nii ndi waho no ngoka guthoma na kuonererio maritwa mau.

ĩĩ, ũguo Sajini arabanga nĩ wega. Handũ harĩ athuuri (na atumia) hatitangagwo maĩ. Rekei tũcokanie ndundu nĩguo tũrore ũhoro ũyũ. Kwerirwo kĩrema arũme (na atumia) nĩ kĩgariũre. Rekeei tũgariũre kĩũria gĩkĩ, orokinya rĩrĩa tũkaiguithanĩria kana hihi nĩ kũrĩ marĩtwa ta macio. Sajini, tondũ nĩ we wetia gĩikaro gĩkĩ kĩa ndundu ya athuri na atumia (hamwe na anake na airĩtu), ndũkĩnjĩtĩkĩrie njurie kana andũ nĩmetĩkĩra ũtuĩke mũikarĩri gĩturwa wa ndundu ĩno.

Nĩndetĩkĩra gũikarĩra njũng'wa
Itanathiĩ na mbere mũno harĩ ũndũ ũmwe ingĩenda kũgweta.

Gĩkũyũini nĩtũrĩ nĩmĩ (dialects) karũũndo. No iria cirĩ ũtiganu mũno nĩ Gĩgĩcũgũ, Kĩndia, Kĩmathĩra, na Gĩkabete. Nĩ gũkorwo o rũrĩmĩ rũrĩ mĩtamũkĩre mwanya rĩ, mwandĩkĩre nĩũũkaga ũkaaga kũhuanana.

Twoka mwena wĩgiĩ ũtwirĩa wa athomi a mwarĩrie na mwandĩkĩre wa Ugĩkũyũ no nyende kũmuorotera ibuku Rĩĩtagwa CREATIVE WRITING: TRANSALATION, BOOKKEEPING, AND THE WORK OF IMAGINATION IN COLONIAL KENYA (2004). Ibuku rĩrĩ rĩandĩkĩtwo nĩ Derek R Peterson.

Kũringana na mwandĩki ũyũ, nguucanio ya mwandĩkĩre wa Gikũyũ yaumanire na ũtiganu wa mĩtabarĩre ya dini ya Gatoreki na ici cia ũregani.

Mũgatoreki eetĩkĩtie atĩ arũmĩrĩri a kanitha matiagĩrĩirwo nĩ gũthoma gĩkũũnjo, no maagĩrĩirwo nĩ gũthikĩrĩria ũrĩa mekwĩrwo nĩ mũhunjia kana mũrutani wa kĩrĩra. Kwa mwena ũyũ ũngĩ dini cia mũng'ethanĩro, itongoretio ni kanitha wa Thigonji (PCEA) cietĩkĩtie atĩ mũndũ agĩrĩirwo nĩ gwĩthomera gĩkũũnjo kuogwo nĩmaageragia kũreehe mwandĩkĩre ũrĩa ũtangĩhĩngĩca mũndũ ona hanini, makĩria mwena wĩgiĩ mĩtamũkĩre ya mĩgambithia (vowels). Rĩrĩa Mũgatoreki ambĩrĩirie kũingĩra ũhoro wa mwandĩkĩre, nĩ okire na njĩra irĩ ngũũrani na ya andũ aya a uregani.

Nguucanio ĩno nĩyo kĩhumo gĩa kwaga kũiguithanĩria nĩ mwandĩkĩre ũrĩku mwega.

One hũ, nĩndahingũra mbaratha. Rehei ũhoro wanyu nainyuĩ.

Nĩ weka wega Sajini, Nĩ kwarũka Ndereti ĩno ya ndundu.

Rĩu tondũ watwĩra atĩ thĩiniĩ wa Gĩkũyũ nĩ kũrĩ nĩmĩ nyingĩ-rĩ, o rũrĩmĩ rwagĩrĩirwo nĩ gũkorwo na mwandĩkĩre warwo? Ta rĩu nĩ nyonaga Gĩchũgũ na Ndia mena ciugo ciĩna "V" mĩtamũkĩre-inĩ na mwenderethe-inĩ handũ ha "H".

ũgĩrora Kiugo ta "haha", nĩmĩ cia ndia na Gĩchũgũ cirĩgwetaga "ava". Nii ngarigwo maregaga kũrĩenderetha "aba" nĩkĩ.

Nyũmba, Njĩtĩkĩria-ni Njoke mbara Nginyo. ũhoro-inĩ wa Ndini ya Mubea. (Njiguaga atĩ amĩĩceeni arĩa marehire Ndini ya Gatoreki moimĩte bũrũri ũrĩa wĩtagwo Italy(Bũrũri wa Itarĩ). Thĩiniĩ wa bũrũri ucio wa Itarĩ, nĩkuo kĩhumo kĩa mbũtũ ya imaramari ciĩtagwo Mafia.

Tondũ wa haro cia Ndini, amĩĩceeni a Ndini ya Thigonji nĩ mambĩrĩirie kuuga atĩ amĩĩceeni amwe a Ndini ya Gatoreki marĩ a mbũtũ ĩyo ya imaramari cia Mafia. Rĩrĩa mookire makĩĩra andũ atĩ amĩĩceeni a Ndini ya Gatoreki ni a ndundu iyo ya Mafia, mũgĩkũyũ nake akiuga amĩĩceeni acio nĩ abea. Nayo Ndini ya Gatoreki ĩkĩĩrwo atĩ nĩ Ndini ya Mũbea. Nĩkĩo kwĩragwo atĩ, "gũtirĩ mũthũngũ na Mũbea".

Hau ngwendaga o'kũnyita Sajini mbaru atĩ nĩ kwarĩ nguucanio gatagatĩ-inĩ ka Ndini. ũgithoma thĩiniĩ wa mabuku ma Ndini ya Mũbea,na ma Ndini ya Thigonji nĩũkuona ũtiganu wa mwandĩkĩre. mabuku ma Ndini ya Mũbea mageragia gũtaũra kiugo gwa kiugo (direct). Namo mabuku ma Ndini ya Thigonji mageragia gũtaura ũhoro ũrĩa ũrĩ ibuku-inĩ.

Rĩara wa Karĩara
Hau waria ma rĩrĩa woiga atĩ Andĩa na Agĩchũgũ maugaga [v] handũ ha [h]

Ũndũ ũyũ ndũrĩ ũtiganu ona hanini na ũrĩa thiomi iria ingĩ itariĩ. Kwa mũhiano, nĩkũrĩ ngũũrani nene ya kĩmũthiomere gatagatĩ ka Gĩthibania gĩa Spain, na Gĩthibania kĩa mabũrũri ma muhuro wa Amerika. Kuuga ‘nĩ wega’ na Gĩkũyũ, Mũthibania wa Spain augaga ‘grathias’, nake Mũmekciko augaga ‘gracias’. Harĩ kiugo ‘maaĩ’ Mũamerika augaga ‘warar’ nake Mũngeretha ‘wota’, na nĩkũrĩ ngũũrani ingĩ nyingĩ.

Ũguo nĩta kuuga ngũũrani cia mĩarĩrie itirĩ o Gĩkũyũ-inĩ giitũ. Rĩu ũndũ ũrĩa ingĩenda gũkũiguithia nĩ gĩtũmi ka Agĩchũgũ moige [ava] handũ ha [haha]

Wambere ingĩenda ũthingatĩre mũgwetere wa kiugo kũrĩ mwandĩkĩre wa kiugo. Ũguo nĩta kuuga mũĩgambi wa Gĩkũyũ [b] ũtamũkagwo ta [f], naguo [c] ũtamukagwo ta [s], kana tiguo?

Keeri, ngũmenyithie atĩ kũringana na atuĩria a thiomi, mĩgambi [v, f, th, ch, s, h] nĩikuruhanĩte mũno na iiragwo no ya rũruka rũmwe. Gũtuĩkaga [v] na [f] nĩ ta ng’ambi ĩmwe, no ngũũ rani niĩ atĩ mũgambi ‘v’ ũrĩ mũrurumo naguo ‘f’ ndũrĩ mũrurumo. Haha rĩu tũgakĩona atĩ rũrĩmĩ rwa Agĩchũgũ na Andĩa no mũrurumo rwĩkĩraga mũgambi wa ‘f’ ũgatuĩka ‘v’. Ũguo noguo tũngĩtaarĩria kũgarũrũka kwa [h] gũtuĩka [v] nĩtondũ mĩgambi ĩyo yothe nĩ ya rũruka rũmwe.

Ndaigua atĩ Wa Wakuru nĩ atũmana athibiring’i atĩ tondũ mĩario yakwa nĩyamũthiũrũra kĩongo. Reke nyambe merie mata. Na mũndũ ungĩ no oerere.

Sajini,
Ucio ni uhoro mwega na ni ngatho nyingi niundu wa githomo kiu. Ii ni ma nyuma hakuhi kunyua athibirini niuria githomo kirituhire na njugaga ninjui gikuyu.
Reke nyambe njoke mbara nginyo hari kiuria kiria ndiroritie, njuge utuiria uria njikite ninyonete gutiri kiugo kia gikuyu kiri na consonant (nuu uui consonant niki na gikuyu? - Kikuyu-English Dicitionary (1975) irauga, "Ndemwa o yothe tiga a, e, i, o, u.") ingirugamia ii iki tondu niyendaga ndemwa icio cia a, e, i, o, u nigetha igueteke kana itamukike.
Naguo uhoro-ini uyu wa thiomi ngurani cia gikuyu ri, Sajini nguria atiriri, ndiciragia andu a Gichugu, Ndia, Mwea... matamukaga "haha" ta "ava" kuma na mutamukire wa githweri wa kiugo, 'hapa" riu magekira "v" handu ha "p"?
No kiuria.

Wakuru ni kiuria giaku ndirenda kwamba gucokia. Consonant itigwo mugambi (cii nyingi ni Migambi) nayo Vowel itagwo Mugambithia (ciinyingi ni migambithia)

Nĩmĩ cia Agĩkũyũ nacio nĩ ĩthathatũ, na citariĩ ta ũũ:
1. Gĩkabete,
2. Kĩmetumi (ndigi magũrũ),
3. Kĩndia,
4. Gĩgĩcũgu,
5. Kĩmathĩra (na nokĩo Gĩtetũ), na
6. Kĩnyĩrĩ).

Orũrĩmĩ nĩrwagĩrĩirwo nĩgũkorwo na ũtiganu, thĩiniĩ wa mũtamũkĩre, mwenderethere na mwandĩkĩre wa marĩtwa mamwe na mamwe.

Njoke Njuge atĩrĩ, hĩndĩ ĩrĩa andũ mambĩrĩirie gũthugũnda meciria ma mwandĩkire wa Gĩkũyũ, maratathi matiarĩ moneki. Andũ maandĩkagĩra thirate (slate). Tondũ andũ matemaga ndemwa thirate igũrũ, magĩgĩciĩta “ndemwa. Ndemwa nĩ gũtemwo ciatemagwo, ti kwandikwo ciadikangwo.

Thĩiniĩ wa mwandĩkĩre wa Gĩkũyũ gũtĩhũthĩire gũkorwo kũrĩ na ndemwa ici (F, L, P, Q, S, “V”, X na Z). Na ningĩ, gũtirĩ “D” na “J” citarĩ “N”. Nĩkĩo Kamarũ oigaga “ũkuona “D” ĩtarĩ “N”. Ũguo nĩ kuga atĩ mwandĩkĩre wa Gĩkũyũ ũkorangwo na “nd” na “nj”. Tũngĩtuĩria marĩtwa marĩa metangwo (Noun), ataũri a gĩkũnjo nĩmaregire (kana makiremwo) kũrũmĩrĩra mwandĩkĩre wa ũgĩkũyũ. Ataũri a gĩkũnjo a Ndini ya Thigonji magĩtaũra rĩtwa Jesus, marĩandĩkire Jesu, nao a Ndini ya Mũbea, makĩrĩandĩka Yesu. No nao Agĩkũyũ marĩtamũkaga Njĩĩcũ. Tũngĩtuĩria marĩtwa maingĩ nacio ma NOUN (ta Jehova, Joram, Daudi, Eli, Jerusalem, Bethlehem), nĩtũkuona mũregenyũko mũnene mũno, ũtaringaine na mũtabarĩre wa mwandĩkĩre wa Gĩkũyũ.

This message has been edited. Last edited by: Riara Wa Kariara,

Riara,
Hau waria ma biu na ni ngatho. No kiuria giakwa ni giki, nikii gitumaga andu acio mauge "ava", kana mbevo (heho) na maritwa ta mau?

Harinie nguga otacio angi ati kiüria kiu nikiritu müno ota mwaandiko wa mühindi.no ni ndamürutira ngobia andü a nyümba ino niündü wa kühe rüthiomi ruitü gitio.tondü ninjemanitie na andü aingi gükü,na wamarora niürona maumite Kenya kana niagiküyü na wamariria giküyü marakwira ati matiüi maragia githungu tu,ngaigua ndamakanya nja.nie hakwa ningenaga nikwaria rüthiomi rüu tondu to mühaka othe mamenye ürauga atia

quote:

Originally posted by bigfam:
Harinie nguga otacio angi ati kiüria kiu nikiritu müno ota mwaandiko wa mühindi.no ni ndamürutira ngobia andü a nyümba ino niündü wa kühe rüthiomi ruitü gitio.tondü ninjemanitie na andü aingi gükü,na wamarora niürona maumite Kenya kana niagiküyü na wamariria giküyü marakwira ati matiüi maragia githungu tu,ngaigua ndamakanya nja.nie hakwa ningenaga nikwaria rüthiomi rüu tondu to mühaka othe mamenye ürauga atia

Bigfam,
Ruruka rwa kimbu rutithiragwo ni mung'ung'utu. Acio togukorwo matuire uguo na matingicenjia. Kana makorwo hihi ringi ni undu wa kwaga umenyo. Mekwenda mahoya

quote:

Riara,
Hau waria ma biu na ni ngatho. No kiuria giakwa ni giki, nikii gitumaga andu acio mauge "ava", kana mbevo (heho) na maritwa ta mau?

aca matiugaga avai kana mbevo.

mutamukire wao wa ndemwa 'b' niguo wiguikaga ta marauga 'v' no 'b' yao ninditu muno nikio itamukagwo ta 'v'.

Abai
Mbevo
Njobi